عمل ، كه اين گونه ادراكات را علوم عملى مىناميم ، و بحث مفصل در اين مقام محلى ديگر دارد . و خداى سبحان اين علوم و ادراكات را به ما الهام كرده ، تا ما را براى قدم نهادن در مرحله عمل مجهز كند ، و ما شروع كنيم به تصرف در عالم ، تا آنچه را كه خدا مىخواهد ، بشود ، و خداى تعالى در اين باره فرموده : « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » و نيز فرموده : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » و اين هدايت هدايتى است مربوط به تمامى موجودات ، كه هر موجودى را به سوى كمال مخصوص به خودش هدايت كرده ، او را براى حفظ وجودش و بقاى نسلش به اعمالى مخصوص به خودش سوق داده ، چه اينكه آن موجود داراى شعور باشد يا بىشعور . و اما در خصوص هدايت انسان فرموده « وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها ، فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها » « 3 » كه به حكم اين آيه فجور و تقواى انسانها براى آنها معلوم و به الهامى فطرى و خدايى مشخص شده است ، هر كسى مىداند چه كارهايى سزاوار است انجام دهد ، و رعايتش كند ، و چه كارهايى سزاوار انجام نيست ، و اين گونه علوم ، علوم عمليه اى است كه در خارج نفس انسانى اعتبار ندارد ، و شايد به همين جهت فجور و تقوا را به نفس نسبت داد . و در باره كارهايى كه نبايد كرد فرمود : « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ ، وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 4 » چون لعب عملى است كه جز در خيال حقيقتى ندارد ، زندگى دنيا هم همين طور است ، جاه و مال و تقدم و تاخر و رياست و مرؤسيت ، و ساير امتيازاتش همه خيالى است ، و در واقع و خارج از ذهن صاحب خيال حقيقتى ندارد ، به اين معنا كه آنچه در خارج است حركاتى است طبيعى كه انسان به وسيله آن حركات در ماده اى از مواد عالم تصرف مىكند ، حال فردى كه اين حركات را از خود بروز مىدهد هر كه مىخواهد باشد ، آنچه در خارج تحقق دارد از اينكه مثلا يك انسان رئيس است ، انسانيت او است ، و اما

--> ( 1 ) خداى تعالى است كه خلقت هر چيزى را بداد ، و سپس هدايتش كرد . « سوره طه آيه 50 » ( 2 ) كسى كه بيافريد و آفرينش را كامل كرد ، و اندازه گرفت ، در نتيجه هدايت كرد . « سوره اعلى آيه 3 » ( 3 ) سوگند به نفس و خلقت كاملش ، كه هم فجورش را به او الهام كرده ، و هم تقوايش را . « سوره شمس آيه 8 » ( 4 ) زندگى دنيا به جز لهو و لعب نيست ، و به راستى خانه آخرت است كه زندگى واقعى است ، اگر بخواهند بدانند . « سوره عنكبوت آيه 64 »